Φτερωτοί και τετράποδοι survivors στις πόλεις

Σε έναν κόσμο όπου οι πόλεις συνεχώς επεκτείνονται «καταπίνοντας» εκτάσεις οι οποίες αποτελούσαν παραδοσιακά τα «σπίτια» ζώων, είναι επόμενο τα αστικά κέντρα να αποκτούν όλο και περισσότερους όχι μόνο δίποδους αλλά και τετράποδους καθώς και... φτερωτούς κατοίκους.

Και είναι επίσης επόμενο τα ζώα να μαθαίνουν να προσαρμόζονται (θέλοντας και μη) στους κανόνες των πόλεων ώστε να επιβιώσουν στον λαβύρινθο των κτιρίων, των πολύβουων δρόμων, των εκατομμυρίων ανθρώπων. Θα αναρωτιόταν κάποιος γιατί δεν εγκαταλείπουν εύκολα το «κλεινόν άστυ» που δεν είναι μόνο αφιλόξενο για εκείνα αλλά πολλές φορές ακόμη και απάνθρωπο για όσους το δημιούργησαν: διότι, σύμφωνα με τους επιστήμονες, τα αστικά περιβάλλοντα μεταφράζονται και σε ηπιότερα μικροκλίματα, σε σταθερές πηγές τροφής καθώς και σε μικρότερο αριθμό θηρευτών σε σύγκριση με την ύπαιθρο.

Και ενώ η αστικοποίηση φαίνεται να οδηγεί στην... άβυσσο κάποια είδη πτηνών και ζώων, ίσως βοηθά στην επιβίωση άλλα. Σε κάθε περίπτωση, διαφορετικές, ενδιαφέρουσες μελέτες δείχνουν πώς τα ζώα μαθαίνουν να εξελίσσουν τις συμπεριφορές τους (και όχι μόνο) για να καταφέρουν να μείνουν ζωντανά στο νέο τους «σπίτι» που απέχει παρασάγγας από το καταπράσινο τοπίο στο οποίο είχαν ταχθεί από τη φύση να ζουν. Οπως αναφέρουν πάντως στο «Βήμα» ειδικοί επί του θέματος, δεν πρέπει να ξεχνούμε πως στις πόλεις, που τόσο επεκτατικά και πολλές φορές άναρχα δημιουργήσαμε, πρέπει να χωρέσουν και άλλοι εκτός από εμάς: διαφορετικά ζώα και πουλιά που δεν είναι λιγότερο σημαντικά για αυτόν τον πλανήτη από τους «έξυπνους» ανθρώπους, γεγονός που αποδεικνύουν συνεχώς με τις ευφυέστατες, άκρως προσαρμοστικές αντιδράσεις τους τριγυρνώντας μέσα στα αστικά κέντρα αλλά και πετώντας επάνω από αυτά.

Επικοινωνία σε «υψηλούς» τόνους

Τα πτηνά είναι από τα πιο πολυμελετημένα όντα σε ό,τι αφορά τον τρόπο επιβίωσής τους στα αστικά περιβάλλοντα. Και όπως φαίνεται, έχουν... τον τρόπο τους ώστε να καταφέρουν να επικοινωνήσουν σε πόλεις που το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν ευνοούν την επικοινωνία. Οπως αναφέρει στο «Βήμα» ο δρ Ρούπερτ Μάρσαλ, ειδικός στη συμπεριφορά των ζώων στο Πανεπιστήμιο Αμπερίστγουιθ στην Ουαλλία, ο οποίος έχει διεξαγάγει πολλές και διαφορετικές έρευνες σε πουλιά όπως κάποια είδη παπαδίτσας (οικογένεια Paridae) και στην προσαρμογή τους σε αστικές περιοχές «τα αποτελέσματά μας σχετικά με τη συμπεριφορά των πτηνών στις πόλεις είναι άκρως ενδιαφέροντα. Κατά πρώτον, έχουμε ανακαλύψει ότι διαφορετικά είδη πτηνών κελαηδούν σε υψηλότερους τόνους στις πολύβουες περιοχές των πόλεων εκτιμούμε ότι αυτό συμβαίνει επειδή προσπαθούν να ακουστούν πάνω από τους ανθρωπογενείς θορύβους που κατακλύζουν τις αστικές περιοχές. Συγχρόνως τα "αστικά τραγούδια" των πουλιών είναι έτσι προσαρμοσμένα ώστε να μεταδίδονται ευκολότερα με βάση τη δομή, τη ρυμοτομία των πόλεων και τα πουλιά που ζουν σε αστικές περιοχές έχουν μάθει να ανταποκρίνονται σε αυτού του είδους το τραγούδι».

Ο δρ Μάρσαλ εξηγεί ότι είναι χαρακτηριστικό πως όταν στο πλαίσιο πειραμάτων εκείνος και η ομάδα του έπαιξαν το... κελάηδισμα της πόλης σε πτηνά που ζουν στην εξοχή, εκείνα δεν ανταποκρίθηκαν εξίσου καλά σε σύγκριση με το τραγούδι του μη αστικού περιβάλλοντος στο οποίο ήταν συνηθισμένα. «Το γεγονός αυτό μαρτυρεί ότι αν ένα πτηνό της πόλης βρεθεί σε ένα μη αστικό περιβάλλον δεν θα είναι εύκολο να ζευγαρώσει και να επιβιώσει». Σύμφωνα με τον ερευνητή, παρόμοια ευρήματα έχουν προκύψει και από μελέτες σε άλλα είδη πτηνών, όπως οι παπαγάλοι, ένα είδος σπουργιτιού της Νότιας Αμερικής αλλά και οι κοκκινολαίμηδες. «Συγχρόνως μελέτες μας σε γρύλους δείχνουν ότι το χαρακτηριστικό γρύλισμά τους ανεβαίνει αρκετές... οκτάβες όταν βρίσκονται μέσα σε πόλεις».

Προσαρμογή ή θάνατος

Ο επιστήμονας τονίζει πως πίσω από αυτές τις προσαρμοσμένες στις ανάγκες των πόλεων συμπεριφορές ζώων κρύβεται η εξέλιξη και μάλιστα μια ταχεία εξέλιξη που έχει στη ρίζα της την επιβίωση. Οπως μάλιστα λέει, δεν είναι μόνο στοιχεία της συμπεριφοράς των ζώων που αλλάζουν στα αστικά κέντρα. «Μελέτες δείχνουν ότι κάποια είδη κότσυφα εμφανίζουν και σωματικές αλλαγές, για την ακρίβεια διαφορά στο μέγεθός τους συγκεκριμένα τα κοτσύφια της πόλης είναι μεγαλύτερα από εκείνα της εξοχής. Για ποιον λόγο; Δεν έχουμε ακόμη την απάντηση, καθώς δεν εντοπίζονται γενετικές διαφορές αλλά μόνο μορφολογικές».

Μήπως στις πόλεις τα πουλιά ακολουθούν τα μοτίβα παχυσαρκίας των ανθρώπων; ρωτήσαμε τον δρα Μάρσαλ. Εκείνος απάντησε ότι κάτι τέτοιο, αν και δεν έχει αποδειχθεί, δεν θα ήταν παράλογο. «Εχουμε πράγματι παρατηρήσει ότι τα πουλιά των πόλεων προτιμούν πολλές φορές να βρίσκονται στα προάστια παρά στο κέντρο καθώς σε αυτά οι κάτοικοι βάζουν ταΐστρες με τροφή γεγονός που σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να καλύπτουν μεγάλες αποστάσεις για να συλλέξουν την τροφή τους. Οι συγκεκριμένες παρατηρήσεις πρέπει πάντως τώρα να επιβεβαιωθούν από μεγάλες μελέτες».

Και μπορεί κάποια είδη πτηνών να επιτυγχάνουν να αλλάξουν ώστε να ζήσουν και να διαιωνίσουν το είδος τους στο νέο περιβάλλον τους, υπάρχουν όμως και κάποια άλλα είδη που δεν τα πάνε και τόσο καλά με την... αστική προσαρμογή. «Είναι αξιοσημείωτο ότι σε θορυβώδη περιβάλλοντα όπως αυτά γύρω από έναν αυτοκινητόδρομο βρίσκουμε λιγότερα είδη πτηνών τα οποία είναι σε θέση να προσαρμόσουν το τραγούδι τους ώστε να ακούγονται από τα υπόλοιπα πουλιά του είδους τους τα περισσότερα είδη εντοπίζονται μακριά από τους αυτοκινητοδρόμους. Και αυτό διότι υπάρχουν αρκετά είδη πτηνών τα οποία παρουσιάζονται... απροσάρμοστα σε αυτές τις αλλαγές, όπως ο κοινός σπίνος, σύμφωνα με τα ευρήματά μας».

Η ερευνητική ομάδα του δρος Μάρσαλ βρίσκεται τώρα σε φάση μελέτης της επίδρασης που έχει το αστικό περιβάλλον στην αναπαραγωγή των πτηνών. «Μελετούμε πώς τα θηλυκά ανταποκρίνονται στο "αστικό τραγούδι" των αρσενικών και αν τελικώς το αστικό περιβάλλον επιδρά στο ζευγάρωμα και στην αναπαραγωγή των πτηνών. Τα στοιχεία είναι όμως ακόμη υπό επεξεργασία και δεν μπορώ αυτή τη στιγμή να δώσω περαιτέρω λεπτομέρειες».

Ανθρώπινη παρέμβαση

Ο «ηθικός αυτουργός» πίσω από όλες αυτές τις βεβιασμένες αλλαγές που υφίστανται διαφορετικά είδη πουλιών αλλά και ζώων δεν είναι άλλος από τον άνθρωπο πρόκειται για τον «κατασκευαστή» των αστικών κέντρων που συνεχώς γιγαντώνονται. Την επίδραση του ανθρώπου στα ζώα και πώς αυτή μπορεί να τους προκαλέσει στρες μεταβάλλοντας τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις τους μελετά ο δρ Στίβεν Ντίτσκοφ, ειδικός στην Οικολογία και τη Διαχείριση της Αγριας Ζωής στο Πανεπιστήμιο Ομπερν στην Αλαμπάμα των ΗΠΑ. Οπως εξηγεί ο δρ Ντίτσκοφ στο «Βήμα», ο άνθρωπος επιδρά στα ζώα με διαφορετικούς τρόπους: «Κατ' αρχάς η ίδια η συμπεριφορά του ανθρώπου επηρεάζει εκείνη των ζώων που πρέπει να συνυπάρξουν μαζί του στα αστικά περιβάλλοντα. Ο άνθρωπος τείνει να είναι πιο δραστήριος και ενεργητικός κατά τη διάρκεια της ημέρας, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει πολλά είδη στο να μεταφέρουν τα μοτίβα δραστηριότητάς τους αφού πέσει το σκοτάδι καθώς αποφεύγουν τις πολλές συναναστροφές με ανθρώπους. Για παράδειγμα, εμείς διεξάγουμε έρευνες σε ελάφια που ζουν είτε στην ύπαιθρο είτε κοντά σε πόλεις και έχουμε δει πως ενώ τα ελάφια δραστηριοποιούνται συνήθως τόσο κατά τη διάρκεια της ημέρας όσο και της νύχτας στην εξοχή, στα αστικά περιβάλλοντα περιορίζονται μόνο στο να κινούνται τη νύχτα». Υπάρχει επίσης σημαντική επίδραση στη συμπεριφορά των ζώων λόγω του θορύβου των πόλεων, επισημαίνει και ο δρ Ντίτσκοφ. «Κυρίως τα πουλιά αλλάζουν το τραγούδι τους για να μπορούν να ακουστούν. Το κελάηδισμα είναι πολύ σημαντικό καθώς, εκτός του ότι αποτελεί κάλεσμα για ζευγάρωμα, είναι το κύριο μέσο για να οριοθετήσει το κάθε πτηνό το έδαφός του. Ετσι και πάλι ο άνθρωπος αναγκάζει τα ζώα να αλλάξουν το μοτίβο συμπεριφοράς τους».

Και βέβαια στην πόλη είναι διαφορετικό το «μενού» της διατροφής πολλών ζώων σε σύγκριση με το... τραπέζι που στρώνεται στην εξοχή. «Οι πηγές τροφής αλλάζουν στο αστικό σκηνικό για ορισμένα είδη η διαθεσιμότητα τροφής είναι μεγαλύτερη στις πόλεις και για άλλα μικρότερη. Για παράδειγμα, σε ό,τι αφορά είδη που βρίσκουν τροφή στα σκουπίδια οι πόλεις μοιάζουν με... παραδείσους. Τα μοτίβα διατροφής αλλάζουν τόσο για τα σαρκοφάγα όσο και για τα φυτοφάγα ζώα αφού στις πόλεις η χλωρίδα είναι πολύ διαφορετική σε σχέση με την εξοχή. Συγχρόνως ζώα που τρέφονται με την τροφή των πουλιών, με καρπούς, όπως οι σκίουροι, μπορούν να... μετακομίζουν ευκολότερα προς τα σημεία όπου υπάρχουν ταΐστρες για τα πουλιά συνήθως δηλαδή στα προάστια» σημειώνει ο δρ Ντίτσκοφ.

Προσθέτει ότι οι «βασίλισσες» της ρύπανσης πόλεις μπορούν να αποβούν άκρως... τοξικές για πολλά ζώα. «Υπάρχουν ζητήματα ρύπανσης τόσο του αέρα όσο και των υδάτων στις πόλεις και δεν πρέπει να ξεχνούμε πως και τα ζώα αναπνέουν και διψούν όπως οι άνθρωποι με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος εμφάνισης οργανικών προβλημάτων στα ζώα των πόλεων».

Συγκατοίκηση με σεβασμό

Μέσα σε ένα τέτοιο σίγουρα όχι και τόσο φιλόζωο περιβάλλον (το οποίο άλλωστε πολλές φορές είναι και απάνθρωπο) τα ζώα δεν έχουν επιλογή από το να προσαρμοστούν στις συνθήκες, να εξελιχθούν ώστε να επιβιώσουν. Είναι όμως πάντα τόσο εύκολο και εφικτό κάτι τέτοιο; Ο ερευνητής σημειώνει ότι αυτό που προκαλούμε στα ζώα είναι μια «βεβιασμένη» εξέλιξη. «Η εξελικτική διαδικασία των οργανισμών αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός, ωστόσο αποτελεί μια διαδικασία άκρως χρονοβόρα. Ολες αυτές οι ανθρωπογενείς αλλαγές που αναφέραμε προκαλούν έντονο στρες στα ζώα. Θα αναρωτιόταν λοιπόν κάποιος γιατί παραμένουν στις στρεσογόνες πόλεις. Δεν έχουμε σαφή απάντηση, ωστόσο, μια θεωρία την οποία τείνω και εγώ να θεωρώ πολύ πιθανή είναι πως τα ζώα τελικώς "επιλέγουν" ποιο στρες μπορούν να αντέξουν περισσότερο αφού και στο φυσικό περιβάλλον τους αντιμετωπίζουν στρες που οφείλεται για παράδειγμα στους θηρευτές ή στην έλλειψη τροφής. Ετσι, ίσως παραμένουν στις πόλεις, πρωτίστως για να έχουν εξασφαλισμένη την τροφή τους την οποία βρίσκουν πιο εύκολα από ό,τι στην ύπαιθρο. Πιθανότατα αυτό αξίζει τον ατέλειωτο θόρυβο και τις άλλες ανθρωπογενείς επιδράσεις που πρέπει να υποστούν».

Σε κάθε περίπτωση πάντως, ο δρ Μπίτσκοφ τονίζει πως πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι βάζουμε τα ζώα στην «πρέσα» λόγω των δικών μας συμπεριφορών. Ποια θα ήταν η λύση; «Δεν πιστεύω ότι υπάρχει λύση. Η λύση θα ήταν να λαμβάνουμε υπόψη ότι τα ζώα, απαραίτητα και για τη δική μας επιβίωση στην αλυσίδα της ζωής, αποτελούν μέρος του αστικού τοπίου που έχουμε δημιουργήσει και να φροντίζουμε να είναι όσο περισσότερο γίνεται ενσωματωμένα στο τοπίο αυτό». Ενα τοπίο που πρέπει να γίνει ουκ ολίγες φορές φιλικότερο όχι μόνο προς τα ζώα αλλά και προς τους ίδιους τους ανθρώπους που (κακώς) το δημιούργησαν...

Ημερομηνία δημοσίευσης : 22 Οκτ 2013
Πηγή