Το λεγόμενο “νυχτερινό overthinking” δεν είναι απλώς πολλές σκέψεις ούτε ένδειξη αδυναμίας χαλάρωσης. Πρόκειται για ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο που συνδέεται με τη λειτουργία του εγκεφάλου, τον σύγχρονο τρόπο ζωής και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις σχέσεις και την ταυτότητά μας μέσα στον κόσμο.
Και τότε εμφανίζονται γνώριμα ερωτήματα: Τι θα κάνω; Πώς θα σταματήσω να σκέφτομαι; Σε λίγες ώρες πρέπει να σηκωθώ. Όσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να ελέγξει τον νου, τόσο πιο “άγριος” εκείνος μοιάζει.
Η ουσιαστική, όμως, ερώτηση ίσως είναι άλλη: Τι είναι αυτό που βρίσκει χώρο για να ακουστεί τη νύχτα;
Η νύχτα ως χώρος επεξεργασίας
Στη σύγχρονη κοινωνία, η νύχτα συχνά γίνεται ο μοναδικός χρόνος, όπου ο νους μπορεί να επεξεργαστεί όσα δεν βρήκαν χώρο μέσα στη μέρα. Ζούμε σε μια εποχή διαρκούς διαθεσιμότητας, την αποκαλούμενη “always-on” κουλτούρα, όπου emails, ειδοποιήσεις, κοινωνικά δίκτυα, τηλεργασία και η συνεχής εναλλαγή ρόλων κρατούν τον εγκέφαλο σε μόνιμη εγρήγορση.
Λίγο πριν τον ύπνο, πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να κάνουν ‘scrolling’ στα social media, να επεξεργάζονται επαγγελματικά μηνύματα ή να οργανώνουν την επόμενη ημέρα. Ο εγκέφαλος δεν λαμβάνει ποτέ το σήμα ότι η μέρα ολοκληρώθηκε.
Πώς γεννιούνται οι σκέψεις που μας κρατούν ξύπνιους;
Οι σκέψεις δεν εμφανίζονται στο κενό. Διαμορφώνονται μέσα από τις πρώιμες σχέσεις μας, τα οικογενειακά μοτίβα, τις κοινωνικές προσδοκίες και τους ρόλους που μάθαμε να αναλαμβάνουμε.
Από την παιδική ηλικία μαθαίνουμε μέσα από τους σημαντικούς άλλους -γονείς, συγγενείς, φίλους και εκπαιδευτικούς- τί επιβραβεύεται και τί απορρίπτεται, ποια συμπεριφορά οδηγεί σε αποδοχή και ποια σε απόσταση. Οι εμπειρίες αυτές δεν αποθηκεύονται μόνο ως αναμνήσεις, αλλά ως εσωτερικοί κανόνες για το πώς χρειάζεται να υπάρχουμε ώστε να ανήκουμε. Καθώς μεγαλώνουμε, δημιουργούμε έναν εσωτερικό διάλογο που μοιάζει προσωπικός, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί μια εσωτερική κοινότητα σχέσεων που συνεχίζει να ζει μέσα μας.
Όταν τη νύχτα αναρωτιέσαι “μήπως έκανα κάτι λάθος;”, “γιατί μου μίλησε έτσι;” ή “τί έπρεπε να είχα πει;”, δεν αναλύεις απλώς ένα γεγονός. Η νύχτα γίνεται η σκηνή όπου αναδύονται εσωτερικευμένες προσδοκίες, παλιοί διάλογοι και άλυτες συναισθηματικές εκκρεμότητες. Επανεξετάζεις, συχνά ασυνείδητα, τη θέση σου μέσα σε ένα δίκτυο σχέσεων.
Έρευνες δείχνουν, ότι η νυχτερινή υπερανάλυση εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα με υψηλή ενσυναίσθηση, τελειομανία, έντονο αίσθημα ευθύνης, αυξημένο καθημερινό στρες ή σε περιόδους ζωής με σημαντικές μεταβάσεις, όπως αλλαγή εργασίας, διαζύγιο ή εγκυμοσύνη.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο τη νύχτα;
Κατά τη διάρκεια της ημέρας λειτουργούμε μέσα από ρόλους και εξωτερικές απαιτήσεις και υποχρεώσεις. Ο εγκέφαλος βρίσκεται σε κατάσταση δράσης και ανταπόκρισης. Το βράδυ, όμως, συμβαίνουν τρεις σημαντικές αλλαγές:
- Μειώνονται τα εξωτερικά ερεθίσματα και η προσοχή στρέφεται προς τα μέσα
- Η κόπωση μειώνει τον γνωστικό έλεγχο, με αποτέλεσμα οι σκέψεις να φιλτράρονται λιγότερο
- Ενεργοποιείται η συναισθηματική επεξεργασία των εμπειριών που δεν οργανώθηκαν μέσα στη μέρα
Σε βιολογικό επίπεδο, μειώνεται η κορτιζόλη (ορμόνη εγρήγορσης), αυξάνεται η μελατονίνη, η αμυγδαλή, που σχετίζεται με την ανίχνευση απειλής, γίνεται πιο ενεργή και ο προμετωπιαίος φλοιός, υπεύθυνος για τη λογική ρύθμιση, κουράζεται. Ταυτόχρονα, ενεργοποιείται περισσότερο το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας του εγκεφάλου (Default Mode Network), ένα νευρωνικό δίκτυο που λειτουργεί, όταν δεν εκτελούμε κάποια συγκεκριμένη εργασία και ο νους στρέφεται σε αναμνήσεις, αυτοαξιολόγηση και κοινωνική επεξεργασία.
Με απλά λόγια, τη νύχτα μειώνεται ο “εσωτερικός λογοκριτής” του εγκεφάλου και δυναμώνει η συναισθηματική φωνή. Γι’ αυτό, το βράδυ δεν σκεφτόμαστε λίστες υποχρεώσεων, αλλά σχέσεις και νοήματα.
Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως μηχανισμός πρόβλεψης και επιβίωσης και έχει εξελικτική τάση να εστιάζει περισσότερο στους κινδύνους παρά στις θετικές εμπειρίες. Έτσι, εξηγείται γιατί οι νυχτερινές σκέψεις αποκτούν συχνά ανησυχητικό χαρακτήρα.
Η νύχτα γίνεται ο χώρος, όπου επιστρέφουν τα ανείπωτα και αναδύεται μια βαθύτερη ερώτηση: Πόσο αντέχουμε να μένουμε μόνοι με τις σκέψεις μας χωρίς να κατακλυζόμαστε;
Από την κατανόηση στη δράση
Αν η νύχτα δεν είναι εχθρός αλλά μήνυμα, τότε το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε τη σκέψη, αλλά να αλλάξουμε τη σχέση μας μαζί της. Σκοπός δεν είναι να διώξουμε τις σκέψεις, αλλά να εκπαιδεύσουμε το νευρικό μας σύστημα να τις αναγνωρίζει ως μη απειλητικές.
Ακολουθούν ορισμένες πρακτικές, που μπορούν να βοηθήσουν στη σταδιακή ρύθμιση του νευρικού συστήματος και στη δημιουργία ενός χώρου, όπου μπορεί να προσφέρει εσωτερική ασφάλεια και ηρεμία:
Ονοματοδοσία σκέψεων και συναισθημάτων
Όταν δίνουμε όνομα σε αυτό που νιώθουμε, τότε ο νους μετακινείται από μια αόριστη ανησυχία σε κατανόηση. Έτσι, όταν αναγνωρίζουμε ότι “Αυτό που νιώθω είναι άγχος κι όχι πρόβλημα που χρειάζεται άμεση λύση”, συνδέουμε το συναίσθημα με τη λογική και μειώνουμε την αίσθηση της εσωτερικής απειλής.
Βαθιές αναπνοές
Ενώ το σώμα τη νύχτα χρειάζεται ξεκούραση, νιώθουμε ότι παραμένει σε εγρήγορση. Η παρατεταμένη εκπνοή ενεργοποιεί το σύστημα χαλάρωσης του σώματος και συμβάλει στη μετάβαση από την έντονη δραστηριότητα στη χαλάρωση.
Journaling
Η καταγραφή σκέψεων σε χαρτί μεταφέρει τον εσωτερικό διάλογο σε ένα εξωτερικό περιβάλλον, με αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να τις επεξεργάζεται και να τις αφήνει προσωρινά να ησυχάσουν. Δέκα λεπτά πριν τον ύπνο, καταγράφουμε τις σκέψεις και αναρωτιόμαστε: Σε ποια σχέση ανήκουν; Χρειάζονται λύση ή φροντίδα;
Διαχωρισμός εσωτερικών και εξωτερικών φωνών
Πολλές νυχτερινές σκέψεις δεν αποτελούν μόνο προσωπικές αξιολογήσεις, αλλά εκφράζουν εσωτερικευμένες προσδοκίες των σημαντικών άλλων. Όταν αναγνωρίζουμε ποια σκέψη είναι πραγματικά δική μας και ποια εκφράζει προσδοκίες άλλων, μειώνεται η πίεση να απαντήσουμε σε απαιτήσεις που δεν είναι πλέον ενεργές.
Τελετουργικό μετάβασης από ημέρα σε νύχτα
Σ’ έναν κόσμο διαρκούς εγρήγορσης και διαθεσιμότητας, ο εγκέφαλος δε λαμβάνει καθαρά το σήμα ότι η μέρα ολοκληρώθηκε. Μικρά επαναλαμβανόμενα τελετουργικά όπως ο χαμηλός φωτισμός, η ανάγνωση βιβλίου, ένα ντους ή η μουσική βοηθούν το νευρικό σύστημα να εισέλθει σταδιακά σε κατάσταση ηρεμίας.
Η νυχτερινή σκέψη ως διαδικασία αυτορρύθμισης
Ίσως τελικά τη νύχτα να μη μένουμε μόνοι με τις σκέψεις μας, αλλά με τις σχέσεις που έχουμε εσωτερικεύσει. Ο νους δεν “αγριεύει” χωρίς λόγο, αλλά προσπαθεί να επεξεργαστεί τις εμπειρίες σύνδεσης, αποδοχής και νοήματος, οι οποίες έμειναν ανοιχτές μέσα στη μέρα.
Το νυχτερινό overthinking μπορεί, τελικά, να ιδωθεί όχι ως δυσλειτουργία, αλλά ως μια προσπάθεια του ψυχικού συστήματος να αποκαταστήσει την ισορροπία. Όταν αλλάζουμε τη στάση μας απέναντι στις σκέψεις από έλεγχο σε κατανόηση, δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε το σώμα και ο νους να επιστρέψουν σταδιακά σε ηρεμία. Ίσως ο στόχος δεν είναι να κοιμηθείς πιο γρήγορα, αλλά να ακούσεις πιο ήρεμα αυτό που ζητά να ειπωθεί.
0 σχόλια: